रहस्यात्मक कुतुब मीनारकाे आकर्षण

कुतुब मीनार विश्वप्रसिद्ध ऐतिहासिक स्मारक हेर्ने तथा पुग्ने एक किसिमको ख्वाब अनपेक्षित रूपमा पूरा भएकाेमा आफैंलाई धन्य सम्झिएँ । झण्डै २५ वर्ष अगाडि परिवारका सदस्यहरू उक्त ठाउँमा गएकाे, त्यहाँकाे फाेटाे हेरेकाे र पछिल्लाे समयमा उक्त स्मारक क्षेत्रकाे सहज जानकारीले उक्त ठाउँ घुम्ने लालसा अझ बढेकाे थियाे ।

यही मेसाेमा अनाैपचारिक बाैद्ध शिक्षा अभियानले भारतकाे अजन्ता, एलाेराजस्ता महत्त्वपूर्ण बाैद्धहरू भ्रमण गराउने क्रममा बाटाेमा पर्ने महत्त्वपूर्ण स्थानहरूकाे पनि भ्रमण गराउने क्रममा विश्व सम्पदा सूचीमा सुचिकृत नयाँ दिल्लीस्थित कुतुब मीनारकाे पनि भ्रमण गराएकाे थियाे ।

भारतको राजधानी नयाँ दिल्लीस्थित कुतुब मीनार विश्वप्रसिद्ध ऐतिहासिक स्मारक हो। यो मीनार भारतको मध्यकालीन इतिहास, इस्लामी वास्तुकला र सांस्कृतिक विरासतको महत्वपूर्ण प्रतीकका रूपमा परिचित छ। सन् १९९३ मा युनेस्कोले कुतुब मीनार परिसरलाई विश्व सम्पदा सूचीमा सूचीकृत गरेको थियाे।

निर्माण इतिहास

कुतुब मीनारको निर्माण सन् ११९९ ईस्वी तिर दिल्ली सल्तनतका संस्थापक कुतुबुद्दीन ऐबकले सुरु गरेका थिए। ऐबकको निधनपछि उनका उत्तराधिकारी इल्तुतमिशले यसको निर्माण पूरा गरे। पछि फिरोज शाह तुगलकले क्षतिग्रस्त भागको पुनर्निर्माण तथा मर्मतसम्भार गराएका थिए। यसरी कुतुब मीनार विभिन्न शासकहरूको योगदानबाट बनेको ऐतिहासिक संरचना हो। ऐतिहासिक संरचनालाई अहिले भारतले विस्तृतिकरण गरेर आकर्षण पर्यटकीय स्थलकाे रूपमा विकास गरेकाे । दिनभर टिकटकाे लागि तथा प्रवेशका लागि भीड लाग्ने कुतुब मीनार परिसरमा पहिला पनि घुम्ने पर्यटकहरू भारतीय पुरातत्व सर्वेक्षण (एएसआई)ले पुरातात्त्विक तरिकाले वरिपरिको संरचनालाई थप आकर्षक बनाएकाे बताउँछन् ।

वास्तुकला र संरचना

करिब ७३ मिटर अग्लो कुतुब मिनार भारतको सबैभन्दा अग्लो इँटाको मीनार मानिन्छ। यसमा पाँच तला छन् र प्रत्येक तलामा घुमाउरो बाल्कोनी (छज्जा) बनाइएको छ तर नेपालकाे धरहरामाजस्ताे माथि जाने ब्यवस्था भने छैन । पहिला भएकाे दुर्घटनाले माथि जानबाट राेक लगाइएकाे बताइन्छ।

रातो बलुवा ढुंगा र संगमरमर प्रयोग गरी निर्माण गरिएको यस मिनारमा कुरानका आयत, ज्यामितीय आकृति र सुन्दर नक्काशीहरू कुँदिएका छन्, जसले इस्लामी वास्तुकलाको उत्कृष्ट उदाहरण प्रस्तुत गर्छ। यस परिसरकाे बलाैटे पाङ्गाे माटाेले कुतुब मीनारकाे ठड्याईलाई अझै चुनैतिपूर्ण र रहस्यमय बनाउँछ ।

कुतुब परिसर

कुतुब मीनारसँगै रहेको कुतुब परिसर पनि ऐतिहासिक दृष्टिले निकै महत्त्वपूर्ण छ। यहाँ भारतकै पहिलो मस्जिद मानिने कुव्वत–उल–इस्लाम मस्जिद, रहस्यमय लाैह ( फलामे) स्तम्भ र अन्य प्राचीन अवशेषहरू रहेका छन्। उक्त फलामे स्तम्भ खिया नलाग्ने प्रविधिका कारण वैज्ञानिक तथा ऐतिहासिक चासोको विषय बनेको छ।

ऐतिहासिक र सांस्कृतिक महत्व

कुतुब मीनार केवल एक स्मारक मात्र होइन, यो भारतमा इस्लामी शासनको प्रारम्भिक कालको साक्षी हो। यसले सत्ता परिवर्तन, सांस्कृतिक मिश्रण र स्थापत्य विकासको इतिहास बोल्छ। आज कुतुब मिनार भारतका प्रमुख पर्यटकीय गन्तव्यमध्ये एक बनेको छ।

कुतुब मीनार भारतको गौरवपूर्ण इतिहास र समृद्ध सांस्कृतिक विरासतको प्रतीक हो। यसको भव्यता, ऐतिहासिक पृष्ठभूमि र कलात्मक सौन्दर्यले हरेक आगन्तुकलाई आकर्षित गर्छ। इतिहास र वास्तुकलामा रुचि राख्नेहरूका लागि कुतुब मीनार एक अविस्मरणीय धरोहर हो।

झुकेकाे मीनार

कुतुब मीनार पूर्ण रूपमा सीधा संरचना भने होइन, यसमा हल्का झुकाव देखिन्छ। यद्यपि यो झुकाव सामान्य आँखाले सजिलै छुट्याउन सकिने गरी स्पष्ट छैन। विभिन्न अध्ययनअनुसार कुतुब मीनारको माथिल्लो भाग करिब ६५ सेन्टिमिटर जति एकातर्फ झुकेको पाइएको छ, तर यो इटालीको पिसाको झुकेको टावरजस्तो खतरनाक वा असामान्य अवस्थामा भने मानिंदैन।

यो सानो झुकाव करिब आठ सय वर्षभन्दा पुरानो संरचना भएकाले समयसँगै जमिन धस्नु, भूकम्पीय गतिविधि र त्यतिबेलाको निर्माण प्रविधिका कारण आएको मानिन्छ। यद्यपि भारतीय पुरातत्व सर्वेक्षण (एएसआई) ले कुतुब मीनारलाई संरचनात्मक रूपमा सुरक्षित रहेको जनाएको छ र यसको संरक्षण तथा निगरानी निरन्तर रूपमा भइरहेको छ। त्यसैले कुतुब मीनार अलिकति बाङ्गो भए पनि अहिलेका लागि चिन्ताजनक अवस्थामा छैन।

कुतुब मीनार परिसरमा ठडिएकाे फलामे स्तम्भ 

कुतुब मीनार परिसरमै रहेको फलामे स्तम्भ (Iron Pillar of Delhi) अत्यन्तै प्रसिद्ध र रहस्यमय ऐतिहासिक संरचना हो, जसको वैज्ञानिक र सांस्कृतिक महत्व विश्वभर चर्चित छ।

कुतुब मीनारको आँगनमा रहेको यो फलामे स्तम्भ करिब ७ मिटर (२३ फिट) अग्लो छ र यसको तौल करिब ६ टन मानिन्छ। यो स्तम्भ चौथो–पाँचौँ शताब्दी तिर गुप्त वंशका सम्राट चन्द्रगुप्त द्वितीय (विक्रमादित्य) को शासनकालमा निर्माण गरिएको मानिन्छ। स्तम्भमा संस्कृत भाषामा ब्राह्मी लिपिमा लेखिएको अभिलेख भेटिन्छ, जसले तत्कालीन राजाको वीरता र उपलब्धिलाई स्मरण गराउँछ।

संस्कृत भाषा र गुप्तकालिन ब्राह्मी लिपिमा उक्त अभिलेख पढिए पनि समस्या के रहेकाे पाइन्छ भने, सन्दर्भ स्पष्ट हुँदैन । पिलरकाे आफ्नै ठाउँ याे हाेइन । याे अन्तैबाट उठाएर ल्याइएकाे हुनसक्ने अनुमान छ तर कहाँबाट कहिले, कसले र किन यता सारियाे भन्ने प्रश्नकाे जवाफ भने छैन । तर पिलर यहाँ आकर्षणकाे बस्तु भने भइरहेकाे छ ।

यस फलामे स्तम्भको सबैभन्दा ठूलो विशेषता भनेको १५ सय वर्षभन्दा बढी समय बितिसक्दा पनि यसमा खिया नलाग्नु हो। सामान्य अवस्थामा फलाम यति लामो समय खुला वातावरणमा रहँदा क्षय हुन्छ, तर यो स्तम्भ आज पनि लगभग जस्ताको तस्तै छ। वैज्ञानिकहरूका अनुसार यसको कारण स्तम्भमा प्रयोग गरिएको उच्च शुद्धताको फलाम, फस्फोरसको मात्रा, र भारतीय प्राचीन धातु–प्रविधिको उत्कृष्ट ज्ञान हो। यही कारणले यसलाई प्राचीन भारतको उन्नत वैज्ञानिक उपलब्धिको उदाहरणका रूपमा लिइन्छ।

सांस्कृतिक रूपमा पनि यो स्तम्भ महत्वपूर्ण मानिन्छ। समग्रमा, कुतुब मीनारसँगै रहेको फलामे स्तम्भ भारतको प्राचीन इन्जिनियरिङ, धातु विज्ञान र ऐतिहासिक गौरवको अद्वितीय प्रतीकका रूपमा चिनिन्छ।

कुतुब मीनार परिसरमा रहेको फलामे स्तम्भ कुतुब मीनारभन्दा धेरै पुरानो ऐतिहासिक संरचना हो। इतिहासकारका अनुसार यो स्तम्भ ईसा पश्चात् चौथो शताब्दी, करिब सन् ३७५–४१५ तिर गुप्तकालमा निर्माण गरिएको मानिन्छ, जबकि कुतुब मीनारको निर्माण सन् ११९९ तिर कुतुबुद्दिन ऐबकले सुरु गरेका हुन्। यस आधारमा फलामे स्तम्भ कुतुब मीनारभन्दा करिब आठ सय वर्षभन्दा बढी पुरानो ठहरिन्छ।

के लेखिएको छ फलामे स्तम्भमा ?

फलामे स्तम्भमा ब्राम्ही लिपिमा संस्कृत भाषामा लेखिएको अभिलेख भेटिन्छ, जसमा गुप्त वंशका राजा ‘चन्द्र’को वीरता र विजयको प्रशंसा गरिएको छ। धेरै विद्वानले उक्त राजा सम्राट चन्द्रगुप्त द्वितीय विक्रमादित्य भएको विश्वास गर्छन्। अभिलेखमा स्तम्भ भगवान् विष्णुप्रति समर्पित रहेको र पहिले विष्णुपद गिरि नामक स्थानमा स्थापना गरिएको संकेत पनि पाइन्छ। झण्डै सोर्ह सय वर्ष बितिसक्दा पनि खिया नलागेको यो फलामे स्तम्भ प्राचीन भारतको उन्नत धातु–प्रविधि र ऐतिहासिक समृद्धिको अद्वितीय प्रमाणका रूपमा आज पनि विश्वलाई चकित पारिरहेको छ।

मीनार घुम्ने पर्यटकको संख्या

कुतुब मीनार क्षेत्र भ्रमण गर्ने पर्यटकको ठ्याक्कै दैनिक संख्या भारतीय पुरातत्व सर्वेक्षण (एएसआई)ले सार्वजनिक रूपमा दैनिक रूपमा नतोकिए पनि, वार्षिक तथ्यांकका आधारमा दैनिक औसत अनुमान गर्न सकिन्छ। विभिन्न राष्ट्रिय सञ्चारमाध्यममा प्रकाशित तथा भारतीय पुरातत्व सर्वेक्षणलेका विवरणअनुसार आर्थिक वर्ष २०२४–२५ मा कुतुब मीनारमा करिब ३४ लाख (३.४ मिलियन) भन्दा बढी स्वदेशी तथा विदेशी पर्यटक पुगेका थिए । यो वार्षिक संख्यालाई हेर्दा औसतमा दैनिक करिब ९ हजारदेखि १० हजार पर्यटक कुतुब मीनार परिसरमा पुग्ने अनुमान गर्न सकिन्छ। यद्यपि यो संख्या मौसम, सार्वजनिक बिदा, पर्यटकीय सिजन र सप्ताहान्तका दिनहरूमा उल्लेखनीय रूपमा घटबढ हुने गर्छ, तर समग्रमा कुतुब मीनार भारतका सबैभन्दा बढी भ्रमण गरिने ऐतिहासिक सम्पदामध्ये एक रहेको तथ्य स्पष्ट हुन्छ ।