कहिलेकाहीँ मानिसले अरूसँग भन्न नसकेको कुरा कागजसँग भन्न सक्छ

सिक्किमको नेपाली साहित्यमा सक्रिया साहित्यकार जीविका अश्रु नेपालको मोरङस्थित जाँते जन्मस्थान भई हाल सिक्किम बस्नु हुन्छ । 'अक्षर प्रेम" र 'आकास मेरो पनि 'गरी दुई गजलसंग्रह, 'भोकको भाइरस’ कविता संग्रह प्रकाशित छन् भने मुक्तक संग्रह ‘आवाजविहीनको आवाज’ प्रकाशोन्मुख छ । हालै नेपाली पुस्तक संग्रहालयबाट साहित्य गौरव पुरस्कार प्राप्त गर्नु भएका उहाँसँग पुरस्कार तथा साहित्य साधनाबारे नेवाः टाइम्सले गरेको  कुराकानी प्रस्तुत छ ।

⠿ drag

हालै नेपाली पुस्तक संग्रहालयको दोस्रो वार्षिक समारोहमा साहित्य गौरव पुरस्कार प्राप्त गर्नुभयो। पुरस्कृत हुनुभएकोमा हार्दिक धन्यवाद व्यक्त गर्दछु। यो कस्तो खालको पुरस्कार हो? पुरस्कारका बारेमा केही भन्नुहुन्छ कि?

सर्वप्रथम, नेपाली पुस्तक संग्रहालयप्रति हार्दिक आभार व्यक्त गर्न चाहन्छु। दोस्रो वार्षिक समारोहका अवसरमा प्रदान गरिएको ‘साहित्य गौरव पुरस्कार’मेरा लागि एउटा पुरस्कार मात्र नभएर मेरो साहित्यिक यात्राप्रतिको सम्मान र विश्वासका रूपमा ग्रहण गरेकी छु।

साहित्यमा लागेर प्राप्त हुने सम्मानको वास्तविक मूल्य त्यसको भौतिक पक्षमा भन्दा पनि त्यसले स्रष्टालाई दिने आत्मिक ऊर्जा र जिम्मेवारीमा हुन्छ भन्ने मलाई लाग्छ। यो पुरस्कारले मैले अहिलेसम्म गर्दै आएको साहित्यिक साधनालाई समाज र साहित्यिक समुदायले पनि महसुस गरिरहेको रहेछ भन्ने अनुभूति गराएको छ।

पुरस्कारले खुसी त दिन्छ नै, त्यससँगै अब अझ जिम्मेवार भएर लेख्नुपर्छ भन्ने दायित्व पनि थपिदिन्छ। त्यसैले म यसलाई आफ्नो यात्राको अन्तिम उपलब्धि होइन, अझ गम्भीर साहित्यिक साधनातर्फ अघि बढ्न प्राप्त भएको एउटा प्रेरणाका रूपमा लिन्छु।

जीवनमा प्राप्त अन्य पुरस्कारहरूले आफ्नो साहित्य साधनामा कस्तो प्रभाव पारेको अनुभव गर्नुभएको छ?

पुरस्कारले मेरो लेखनको दिशा निर्धारण गरेको भन्दा पनि लेखनप्रतिको जिम्मेवारी अझ गहिरो बनाएको अनुभव गरेकी छु। कुनै स्रष्टाका लागि पुरस्कार प्राप्त हुनु भनेको ‘अब पुग्यो’भन्ने अवस्था होइन, बरु ‘अब अझ राम्रो गर्नुपर्छ’भन्ने सम्झना हो।

मलाई लाग्छ, पुरस्कार क्षणिक खुसी हो तर साहित्य दीर्घ साधना हो। पुरस्कार प्राप्त भएपछि केही समय आत्मसन्तुष्टि अवश्य मिल्छ, तर त्यसपछि फेरि कलमले नै प्रश्न गर्न थाल्छ—अब के लेख्ने? किन लेख्ने? र आफूले लेखेको कुरा पाठकको मनसम्म कति गहिराइमा पुग्यो?

त्यसैले मैले प्राप्त गरेका सम्मान र पुरस्कारलाई उपलब्धिको सूचीभन्दा पनि साहित्यप्रतिको मेरो उत्तरदायित्व सम्झिने आधारका रूपमा लिएकी छु। तिनले उत्साह दिएका छन्, आत्मविश्वास बढाएका छन् र अझ इमानदार भएर लेख्न प्रेरित गरेका छन्।

जीवनमा साहित्य लेखनतिर लाग्छु भन्ने योजना पहिल्यै बनाउनु भएको थियो कि कुनै घटना विशेषले यतातिर लाग्नु भयो? साहित्य लेखनको उद्देश्य के हो?

साहित्य लेख्छु भनेर जीवनको कुनै निश्चित मोडमा बसेर योजना बनाएको होइन। मेरो साहित्यिक यात्रा योजनाभन्दा बढी अनुभूतिको यात्रा हो। जीवनका भोगाइ, समाजका विसंगति, सम्बन्धका उतारचढाव, प्रकृतिका सौन्दर्य र मानिसभित्रका मौन पीडाहरूले विस्तारै मलाई शब्दतिर डोर्‍याउँदै लगे।

कहिलेकाहीँ मानिसले अरूसँग भन्न नसकेको कुरा कागजसँग भन्न सक्छ। मैले पनि आफूभित्रका अनुभूति, प्रश्न र असन्तुष्टिलाई शब्दमा व्यक्त गर्दै जाँदा साहित्य मेरो जीवनको अभिन्न हिस्सा बन्दै गयो।

मेरो दृष्टिमा साहित्य केवल मनोरञ्जनका लागि लेखिने कुरा होइन। साहित्यले मानिसलाई आफूभित्र फर्केर हेर्न बाध्य बनाउनुपर्छ, समाजलाई प्रश्न गर्न सक्नुपर्छ र समयका आवाजहरूलाई सुरक्षित राख्न सक्नुपर्छ।

त्यसैले मेरो साहित्य लेखनको मूल उद्देश्य कुनै प्रसिद्धि वा पुरस्कार प्राप्त गर्नु होइन। आफूले बाँचेको समय, देखेको समाज र भोगेको जीवनलाई सकेसम्म इमानदारीपूर्वक शब्दमा अभिलेख गर्नु र पाठकको मनमा एउटा प्रश्न, एउटा अनुभूति वा एउटा विचार छोड्नु नै मेरो लेखनको मूल उद्देश्य हो।

उसो भए साहित्य लेखन क्षेत्रमा कसरी प्रवेश गर्नुभयो ? यसको पछाडि कुनै घटना, प्रेरणा वा कुनै कारण छ कि ?

साहित्य लेखनमा मेरो प्रवेश कुनै योजनाबद्ध निर्णयभन्दा पनि जीवनका अनुभव र संवेदनाहरूको स्वाभाविक परिणाम हो। वरिपरिका मानिस, समाज, सम्बन्ध, प्रकृति र समयले मनमा पार्ने प्रभावलाई केवल मनभित्र राखिरहन सकिनँ; त्यसलाई शब्दमा अभिव्यक्त गर्ने क्रममा लेखनतर्फ आकर्षित हुँदै गएँ।

सुरुका दिनमा लेखिएका कुरा आफैंलाई व्यक्त गर्ने माध्यमजस्ता थिए। पछि पढ्दै जाँदा साहित्य केवल भावना पोख्ने माध्यम मात्र होइन, समाज र समयलाई बुझ्ने, प्रश्न गर्ने र मानवीय संवेदनालाई अभिव्यक्त गर्ने सशक्त माध्यम रहेछ भन्ने बोध भयो। त्यसपछि लेखनप्रतिको रुचि क्रमशः गहिरिँदै गयो।

विशेषतः आफ्नै वरिपरि देखेका मानिसका दुःख, संघर्ष, आशा, निराशा, सम्बन्धका जटिलता र समाजमा भइरहेका परिवर्तनहरूले मलाई लेखिरहन प्रेरित गरेका छन्। त्यसैले मेरो लेखनको पछाडि एउटै घटना वा व्यक्ति मात्र कारण होइन; जीवन आफैं एउटा ठूलो प्रेरणास्रोत हो।

अहिलेसम्म गजल संग्रह दुई र कविता संग्रह एउटा प्रकाशित भएको छ। पत्रपत्रिकामा नियात्रा र लेखहरू पनि प्रकाशित भएका छन्। विधागत रूपमा काव्यमा नै बढी लाग्नुहुन्छ कि अन्य विधातिर पनि हात हाल्ने योजना छ?

काव्य मेरो सबैभन्दा नजिकको विधा हो। विशेषगरी गजल , मुक्तक र कविताले मेरा अनुभूति, विचार र जीवनप्रतिको दृष्टिलाई छोटो तर प्रभावकारी ढङ्गले व्यक्त गर्ने अवसर दिएका छन्। त्यसैले अहिलेसम्म मेरो साहित्यिक यात्रा मूलतः काव्यकेन्द्रित रह्यो। भोलि के हुन्छ भन्न सकिन्न।

तर आफूलाई एउटा विधाको सीमाभित्र मात्र बाँधेर राख्ने इच्छा छैन। साहित्यको कुनै एउटा विधामा गहिरिनु महत्त्वपूर्ण छ, तर जीवन आफैँ बहुविध छ भने त्यसलाई अभिव्यक्त गर्ने माध्यम पनि बहुविध हुन सक्छ।

नियात्रा र लेख लेख्दा मैले फरक किसिमको अनुभूति पाएकी छु। भविष्यमा पनि आफ्नो रुचि, समय र विषयले माग गरेमा अन्य विधामा पनि लेख्ने योजना छ। सम्भवतः कथा, संस्मरण, निबन्ध वा साहित्यिक यात्रावृत्तान्ततर्फ पनि अझ गम्भीर रूपमा जाने इच्छा छ।

अन्ततः मेरो लागि विधाभन्दा महत्वपूर्ण विषय र अभिव्यक्ति हो। जुन कुरा जुन विधाबाट बढी प्रभावकारी रूपमा व्यक्त गर्न सकिन्छ, त्यही विधा रोज्नु उचित हुन्छ भन्ने लाग्छ।

अहिले प्रकाशन हुन लागेको मुक्तक संग्रह "आवाजविहीनको आवाज" बारे केही बताइदिनुहुन्छ कि ?

“आवाजविहीनको आवाज” मेरो लागि केवल मुक्तकहरूको सङ्ग्रह मात्र होइन, बोल्न नसक्नेहरूका भावना, पीडा, प्रश्न र विद्रोहलाई शब्द दिने एउटा प्रयास हो। समाजका अनगिन्ती मौन आवाजहरूलाई छोटो तर गहिरो अभिव्यक्तिमा समेट्ने प्रयत्न यस संग्रहमा गरेकी छु।

मानवीय संवेदना, जीवनका भोगाइ, सम्बन्धका उतारचढाव, सामाजिक विसङ्गति र समयप्रतिको प्रश्नसँगै कतिपय मुक्तकमा प्रेम, मिलन र बिछोड पनि भेटिन्छ। चार हरफभित्र एउटा पूर्ण अनुभूति र विचार उभ्याउने प्रयास नै यस संग्रहको मूल भाव हो।

आवाजविहीनको आवाज” पाठकले पढ्दा केवल मुक्तक नपढून्, बरु आफ्नै वरिपरिका मौन मानिसहरूको आवाज पनि सुन्न सकून्—मेरो चाहना यही हो।

सिक्किममा नेपाली साहित्यिक गतिविधि कस्तो पाउनुभएको छ?

सिक्किममा नेपाली साहित्यको इतिहास र वर्तमान दुवै निकै समृद्ध छन्। यहाँ नेपाली भाषा केवल संवादको माध्यम मात्र नभएर हाम्रो सामाजिक, सांस्कृतिक र साहित्यिक पहिचानसँग जोडिएको विषय हो। त्यसैले यहाँको साहित्यिक गतिविधिलाई हेर्दा एउटा लामो परम्परा र त्यसलाई निरन्तरता दिइरहेको नयाँ पुस्ता दुवै देखिन्छ।

सिक्किममा कविता, गजल, कथा, उपन्यास, निबन्ध, समालोचना, नियात्रा लगायतका विधामा लेख्ने स्रष्टाहरू सक्रिय हुनुहुन्छ। साहित्यिक संस्था, पुस्तक प्रकाशन, गोष्ठी, विमर्श तथा विभिन्न साहित्यिक कार्यक्रमहरूले पनि साहित्यिक वातावरणलाई जीवन्त बनाइरहेका छन्।

 यद्यपि, अहिलेको समयमा साहित्यका लागि चुनौती पनि कम छैनन्। डिजिटल माध्यमको तीव्र विस्तार, पढ्ने संस्कृतिमा आएको परिवर्तन र बजारको सीमितताका बीच पनि साहित्यप्रतिको निरन्तरता कायम राख्नु चुनौतीपूर्ण छ। तर चुनौतीसँगै सम्भावना पनि उत्तिकै छ।

विशेषगरी नयाँ पुस्ताले नेपाली भाषामा सिर्जना गरिरहेको देख्दा आशा जाग्छ। अब हाम्रो आवश्यकता केवल धेरै लेख्ने होइन, राम्रो लेख्ने, नयाँ विषय उठाउने र सिक्किमको नेपाली साहित्यलाई देश–विदेशको नेपाली साहित्यसँग अझ बलियो रूपमा जोड्ने हो।

मलाई लाग्छ, सिक्किमको नेपाली साहित्यमा सम्भावनाको कमी छैन; आवश्यक कुरा त्यसलाई निरन्तर साधना, संवाद र पुस्तान्तरणमार्फत अझ सशक्त बनाउनु हो।

साहित्यिक गतिविधिका सवालमा सिक्किम र नेपाल टाढिएका त होइनन् ? सिक्किमको सिर्जना काठमाडौं वा नेपालका अन्य क्षेत्रमा पनि प्रायः पुग्दैन । नेपालमा सिर्जित साहित्य सिक्किममा कत्तिको पुग्छ ?

भौगोलिक रूपमा हेर्दा सिक्किम र नेपाल फरक ठाउँमा छन्, तर भाषिक र साहित्यिक दृष्टिले हामीबीचको सम्बन्ध निकै पुरानो र आत्मीय छ। नेपाली भाषा र साहित्यले यी दुवै भूगोललाई जोड्ने काम गरेको छ। त्यसैले साहित्यका हिसाबले हामी टाढा हुनुपर्ने कुनै कारण म देख्दिनँ।

तर साहित्यिक गतिविधि र सिर्जनाको नियमित आदान–प्रदानका दृष्टिले भने अझै केही दूरी देखिन्छ। सिक्किममा सिर्जना भएका धेरै महत्वपूर्ण कृति नेपालका पाठकसम्म पर्याप्त रूपमा पुग्न सकेका छैनन्। त्यसैगरी नेपालमा प्रकाशित हुने धेरै पुस्तक, पत्रिका र नयाँ साहित्यिक गतिविधिको जानकारी सिक्किमका सर्जक र पाठकसम्म पनि नियमित रूपमा पुग्न सकेको अवस्था छैन।

यसको एउटा कारण प्रकाशन, वितरण र संस्थागत सम्पर्कको सीमितता हो भने अर्को कारण हामीबीच निरन्तर साहित्यिक संवादका कार्यक्रम पर्याप्त नहुनु पनि हो। अब प्रविधिले भने यो दूरी घटाउने राम्रो अवसर दिएको छ। अनलाइन साहित्यिक कार्यक्रम, संयुक्त गोष्ठी, साहित्यिक पत्रिका, पुस्तक आदान–प्रदान, लेखक भेटघाट र संयुक्त प्रकाशनमार्फत दुई ठाउँबीचको सम्बन्ध अझ बलियो बनाउन सकिन्छ।

मलाई लाग्छ, हामीले ‘नेपालको साहित्य’ र ‘सिक्किमको साहित्य’ भनेर छुट्याउनुभन्दा नेपाली भाषाको साहित्यलाई एउटा व्यापक सांस्कृतिक धरातलका रूपमा हेर्नुपर्छ। त्यसो भयो भने साहित्यले भूगोलभन्दा माथि उठेर हामीलाई अझ नजिक ल्याउन सक्छ।

तपाईं साहित्य सर्जक मात्रै नभएर साहित्यिक गतिविधिका अभियन्ता पनि हुनुहुन्छ। दुई वा दुईभन्दा बढी क्षेत्रको साहित्यिक अन्तर्क्रिया वा संवादका लागि तपाईं पनि सेतु बन्न सक्नुहुन्छ होला नि । यसबारेमा केही सोच्नुभएको छ ?

 अवश्य पनि। मेरो विचारमा सर्जक हुनु भनेको आफ्ना रचना लेख्नु मात्र होइन, आफू उभिएको साहित्यिक परिवेशलाई पनि समृद्ध बनाउने जिम्मेवारी लिनु हो। त्यसैले साहित्यिक गतिविधिमा जोडिनु र विभिन्न ठाउँका सर्जकबीच संवादको वातावरण निर्माण गर्नु मेरो रुचिको विषय हो।

 सिक्किम, दार्जिलिङ, नेपालका विभिन्न भूभाग र नेपाली भाषा–साहित्यसँग जोडिएका अन्य क्षेत्रबीच नियमित साहित्यिक संवाद हुन आवश्यक छ। यसका लागि संयुक्त साहित्यिक गोष्ठी, लेखक–पाठक संवाद, पुस्तक विमोचन तथा परिचर्चा, साहित्यिक भ्रमण र अनलाइन अन्तर्क्रियाजस्ता कार्यक्रम गर्न सकिन्छ।

 म आफैंले पनि आफ्नो क्षमताले भ्याएसम्म यस्तो सम्बन्ध निर्माण गर्न सकिन्छ कि भनेर सोचिरहेको छु। कुनै एउटा संस्था वा व्यक्तिले मात्र यो काम पूरा गर्न सक्दैन। यसका लागि साहित्यिक संस्था, सर्जक, प्रकाशक, सञ्चारमाध्यम र पाठक सबैको सहकार्य आवश्यक हुन्छ।

 मेरो चाहना भनेको सिर्जनाको आदान–प्रदान मात्र होइन, अनुभव, विचार र संस्कृतिको पनि आदान–प्रदान होस् भन्ने हो। साहित्यले दुई ठाउँलाई जोड्ने पुलको काम गर्न सक्छ भने त्यो पुल निर्माणमा आफ्नो सानो भूमिका भए पनि निर्वाह गर्न म तयार छु।

एउटा रचना कति बेला उत्कृष्ट बन्न सक्छ जस्तो लाग्छ ?

मेरो विचारमा उत्कृष्ट रचना बन्नका लागि केवल राम्रो भाषा वा आकर्षक शैली मात्र पर्याप्त हुँदैन। रचनामा जीवनको अनुभूति, मौलिक दृष्टिकोण, संवेदना र विषयप्रतिको इमानदारी हुनुपर्छ।

लेखकले पाठकलाई प्रभावित पार्नका लागि मात्र लेखेको रचना र आफूले अनुभूत गरेको कुरा कलात्मक रूपमा व्यक्त गरेको रचनाबीच फरक हुन्छ। उत्कृष्ट रचनाले पाठकलाई केही समय रोकेर सोच्न बाध्य बनाउँछ, कुनै अनुभूति गराउँछ वा आफूले नसोचेको कुनै पक्षतर्फ हेर्न प्रेरित गर्छ।

त्यसैले मेरा लागि उत्कृष्ट रचना त्यो हो, जसले लेखकको अनुभूति र दृष्टिलाई मात्र व्यक्त गर्दैन, पाठकको आफ्नै अनुभवसँग पनि सम्बन्ध स्थापित गर्न सक्छ। समय बित्दै जाँदा पनि जसको अर्थ र प्रभाव कम हुँदैन, त्यस्तो रचना अझ महत्वपूर्ण हुन्छ।

अर्को कुरा, लेखकले आफ्नो रचनालाई निरन्तर पुनर्लेखन र परिमार्जन गर्न सक्नुपर्छ। पहिलोपटक लेखिएको कुरा नै अन्तिम हो भन्ने हुँदैन। शब्द, संरचना, विचार र अभिव्यक्तिमाथि पटक–पटक काम गर्दा रचना अझ परिपक्व बन्छ।

आफ्ना पाठकहरूबाट कस्तो प्रतिक्रिया पाइरहनुभएको छ ?

पाठकको प्रतिक्रिया मेरो लेखनका लागि निकै महत्वपूर्ण छ। पाठकले दिएको प्रशंसा मात्र होइन, कमजोरी औंल्याउने प्रतिक्रिया पनि मैले सकारात्मक रूपमा लिने गरेको छु। किनभने लेखकले आफूले लेखेको कुरा आफ्नो दृष्टिबाट मात्र देखेको हुन्छ; पाठकले त्यसलाई अर्को कोणबाट हेर्न सक्छ।

 कतिपय पाठकले कुनै रचनाले आफूलाई छोएको बताउनुहुन्छ, कतिपयले त्यसमा उठाइएको विषयमाथि थप छलफल गर्न चाहनुहुन्छ। कहिलेकाहीँ आलोचनात्मक प्रतिक्रिया पनि आउँछन्। त्यस्ता प्रतिक्रियाले आफ्नो लेखनलाई पुनः हेर्न र अझ सुधार गर्न प्रेरित गर्छ।

 मलाई सबैभन्दा खुसी लाग्ने कुरा के हो भने पाठकले रचनालाई केवल पढेर छोड्नु हुँदैन, त्यसले उनीहरूको मनमा कुनै प्रश्न, अनुभूति वा विचार जन्माउन सकोस्। लेखकका लागि पाठकसँग स्थापित हुने यही सम्बन्ध सबैभन्दा ठूलो उपलब्धि हो।

 अन्ततः लेखन मेरो लागि एकतर्फी अभिव्यक्ति होइन, लेखक र पाठकबीचको संवाद हो। त्यसैले पाठकका प्रतिक्रिया मेरा आगामी सिर्जनाका लागि ऊर्जा, चुनौती र मार्गदर्शन तीनै हुन्।