बुद्धकाे अस्तिधातु र यसकाे महत्व

 भिक्षु डा. नन्द महास्थविर

मानव सभ्यताको इतिहासमा भगवान बुद्ध जस्ता व्यक्तित्व विरलै जन्मिन्छन्, जसले आफ्नो जीवनकालमै मात्र होइन, हजारौं वर्षपछि पनि करोडौं मानिसको जीवन र चिन्तनलाई प्रभावित गरिरहन्छन्। बुद्धले मानव समाजलाई करुणा, मैत्री, अहिंसा र मध्यम मार्गको शिक्षा दिनुभयो। उहाँको जीवन र शिक्षाले विश्वका विभिन्न देशका मानिसहरूलाई आध्यात्मिक मार्गमा प्रेरित गरिरहेको छ। यही कारण बुद्धसँग सम्बन्धित धातु, स्तूप र स्मारकहरू आज पनि बौद्ध जगत्का लागि श्रद्धा र आस्थाका केन्द्र बनेका छन्।

बुद्धको महापरिनिर्वाणपछि उहाँका शारीरिक अवशेष अर्थात् अस्थिधातुहरूलाई विभिन्न राज्यहरूमा बाँडिएको उल्लेख बौद्ध ग्रन्थहरूमा पाइन्छ। ती धातुहरूलाई सम्बन्धित राज्यहरूले अत्यन्त सम्मानका साथ स्तूप निर्माण गरी संरक्षण गरेका थिए। समयसँगै ती धातुहरू केवल ऐतिहासिक अवशेष मात्र रहेनन्, श्रद्धा, विश्वास र आध्यात्मिक प्रेरणाका प्रतीकका रूपमा स्थापित भए। अस्थिधातुप्रति श्रद्धा, विश्वास भएमा त्याे बढ्दै जान्छ भने श्रद्धा, विश्वास नहुँदा हराएर जाने गरेकाे वास्तविकता हाे ।

बौद्ध इतिहासमा सम्राट अशोकको नाम विशेष महत्वका साथ लिइन्छ। बुद्धका शिक्षाबाट प्रभावित भएर बौद्ध धर्म अपनाएका अशोकले विभिन्न स्थानमा रहेका धातुहरूलाई पुनः वितरण गरी असंख्य स्तूप निर्माण गराएको इतिहासमा उल्लेख छ। तर परम्परागत विश्वासअनुसार एउटा स्तूप भने अशोकले समेत खोल्न सकेनन् अथवा खोल्न चाहेनन्। त्यो हो नेपालको रामग्राम स्तूप।

नेपालको नवलपरासी क्षेत्रमा अवस्थित रामग्राम स्तूप बौद्ध जगत्को एक अद्वितीय सम्पदा मानिन्छ। बौद्ध परम्पराअनुसार बुद्धका मूल अस्थिधातुहरू सुरक्षित रहेको एकमात्र स्तूप रामग्राम हो भन्ने विश्वास गरिन्छ। यही कारण यसको धार्मिक, ऐतिहासिक र पुरातात्त्विक महत्व अत्यन्त उच्च छ। विश्वका विभिन्न देशका बौद्ध अनुयायीहरू रामग्रामलाई गहिरो श्रद्धाका साथ हेर्ने गर्दछन्।

रामग्राम केवल एउटा पुरानो स्तूप होइन, यो बुद्धसँग जोडिएको जीवित इतिहास हो। यसले बुद्धको युग, बौद्ध धर्मको प्रारम्भिक विकास र त्यस समयको सांस्कृतिक चेतनालाई आजसम्म जोडेर राखेको छ। यही कारण रामग्रामको संरक्षण र प्रवर्द्धन नेपालका लागि मात्र होइन, सम्पूर्ण बौद्ध जगत्का लागि महत्वपूर्ण विषय बनेको छ।

बुद्धका धातुहरूमध्ये दन्तधातुको विशेष महत्व रहेको पाइन्छ। विशेष गरी श्रीलङ्कामा सुरक्षित राखिएको बुद्धको दन्तधातु विश्वभरका बौद्ध श्रद्धालुहरूको आस्थाको केन्द्र हो। शताब्दीयौँदेखि संरक्षण हुँदै आएको उक्त दन्तधातु केवल धार्मिक सम्पदा मात्र होइन, श्रीलङ्काको सांस्कृतिक पहिचान र राष्ट्रिय गौरवसँग समेत जोडिएको छ। हरेक वर्ष हजारौं श्रद्धालुहरू त्यसको दर्शन गर्न पुग्ने गर्दछन्।

धातुप्रतिको आस्था किन यति गहिरो छ भन्ने प्रश्न स्वाभाविक रूपमा उठ्न सक्छ। आखिर धातु भनेको शरीरको अवशेष नै त हो। तर धार्मिक दृष्टिले धातुको महत्व त्यसको भौतिक स्वरूपमा मात्र सीमित छैन। धातुले बुद्धको जीवन, तपस्या, ज्ञानप्राप्ति र मानव कल्याणका लागि गरिएको महान योगदानको स्मरण गराउँछ। श्रद्धालुहरूले धातुको दर्शन गर्दा बुद्धको करुणा, त्याग र शिक्षालाई सम्झने गर्दछन्।
यद्यपि बुद्धको सन्देश केवल धातु वा मूर्तिमा सीमित छैन। बुद्ध स्वयंले पनि व्यक्तिपूजाभन्दा सत्यको खोजी, आत्मअनुशासन र नैतिक जीवनलाई महत्व दिनुभएको थियो। त्यसैले धातुप्रतिको श्रद्धा महत्वपूर्ण भए पनि बुद्धप्रतिको वास्तविक सम्मान उहाँका शिक्षालाई जीवनमा उतार्नुमा निहित छ। करुणा, मैत्री, सहिष्णुता, सत्यनिष्ठा र अहिंसाको अभ्यास गर्नु नै बुद्धप्रतिको सच्चा श्रद्धाञ्जली हो।

आजको विश्व अनेक प्रकारका द्वन्द्व, हिंसा, असहिष्णुता र स्वार्थका समस्यासँग जुधिरहेको छ। यस्तो अवस्थामा बुद्धको दर्शन अझ बढी सान्दर्भिक बनेको छ। बुद्धका धातुहरू इतिहासका अमूल्य धरोहर हुन्, तर ती धातुले स्मरण गराउने मूल्य र आदर्श झन् महत्वपूर्ण छन्। यदि हामीले बुद्धका शिक्षालाई व्यवहारमा उतार्न सक्यौं भने मात्र धातुप्रतिको हाम्रो श्रद्धाले वास्तविक अर्थ प्राप्त गर्नेछ।
नेपाल बुद्धको जन्मभूमि हो। लुम्बिनी, कपिलवस्तु र रामग्रामजस्ता स्थलहरू केवल पर्यटनका गन्तव्य मात्र होइनन्, मानव सभ्यताको साझा सम्पदा हुन्। यी सम्पदाको संरक्षण, अध्ययन र विश्वसामु सही रूपमा प्रस्तुत गर्न सकियो भने नेपालले विश्व बौद्ध समुदायमा अझ महत्वपूर्ण स्थान प्राप्त गर्न सक्छ।

अन्ततः बुद्धका धातुहरू श्रद्धाका प्रतीक हुन्, तर बुद्धको शिक्षा जीवन परिवर्तनको मार्ग हो। धातुले इतिहासलाई जीवित राख्छन् भने धर्मले मानवताको भविष्यलाई उज्यालो बनाउँछ। त्यसैले बुद्धका धातुप्रति श्रद्धा राख्दै उहाँका शिक्षालाई व्यवहारमा उतार्नु नै बुद्धप्रतिको सर्वोच्च सम्मान हुनेछ।

(भिक्षु सुदर्शन महास्थविर स्मृति पुस्तकालय (नगरमण्डप श्रीकीर्ति विहार, कीर्तिपुर) द्वारा आयोजित नियमित मासिक प्रवचन कार्यक्रममा भिक्षु डा नन्द महास्थविरले ३१ असार २०८३ का दिन "बुद्धको अस्थि धातु र यसको महत्व" विषयमा दिनु भएको प्रवचनको सम्पादित अंश । उहाँ भिक्षु सम्बन्धित विषयका शोधकर्ता एवं पुस्तक लेखक हुनुहुन्छ )