नेवारको सन्दर्भमा किराँतको प्रसङ्ग

काठमाडौं उपत्यका वा नेवारको इतिहासमाथि चर्चा गर्दा किरातको प्रसङ पनि सँगसँगै आउँछ । किराँतलाई उपेक्षा गरेर नेवार इतिहासलाई अगाडि बढाउन सकिन्न पनि । तर इतिहासलाई समग्र रुपमा हेर्न सकिएन भने भुलभुलैयामा हराइराख्ने जोखिम पनि छ । वर्तमान नेपालको पूर्वी क्षेत्रमा बसोवास गर्ने किराँत समुदायको दावी छ, आफूहरूलाई लिच्छविहरूले पूर्वतर्फ धपाएको हो । उनीहरूका अनुसार प्रथम किराँत राजा यलम्बरले काठमाडौं उपत्यकामा राज्यसत्ता स्थापना गरेका थिए र आफ्नो पुख्र्यौली भूमि काठमाडौं उपत्यका हो । यो भनाई स्वयं किराँत व्याख्याहरूसँग नै बाझ्छ । इतिहासको यो अहं प्रश्नमाथि विचार गर्नु जरुरी छ । 

किराँत आख्यानअनुसार यो जनसमुदाय दक्षिणबाट पहाड उक्लेका हुन् । उनीहरू अरुण नदीको किनारै किनार दक्षिण उक्लिने क्रममा खुवालुङ्को प्रसङ्ग आउँछ र त्यही खुवालुङले उनीहरूलाई अझ माथि जाने बाटो खुलाइदिएको थियो । त्यसपछि उनीहरू वर्तमान नेपालको पूर्वी क्षेत्र भोजपुर, खोटाङ, दिक्तेल आदि क्षेत्रमा प्रवेश गर्न सकेका थिए । त्यही भएर अरुण नदीबीच रहेको खुवालुङ भनिने ठूलो ढुंगालाई आफ्नो पहिचानसँग जोड्न चाहन्छन् । खुवालुङले गर्दा नदी साँघुरो भएको र मोटरबोट चलाउन बाधा परेको भन्दै फुटाउने योजना बनाउँदा किराँत समुदाय तत्कालीन प्रधानमन्त्री खड्गप्रसाद ओलीविरुद्ध उर्लेको थियो । यसबाट बुझिन्छ, किराँतहरू पूर्वमा काठमाडौं उपत्यकाबाट गएका होइनन् । 

खुवालुङ् हुँदै किरात समुदाय वर्तमान पूर्वी भेकमा कहिले प्रवेश गरेका हुन् भन्ने कुरा बेग्लै प्रश्न हो । यहाँ मुख्य प्रश्न किराँतहरू काठमाडौं कहिले प्रवेश गरे भन्ने हो । काठमाडौं उपत्यकामा किराँतको प्रवेशअघि यो भूमि जनशून्य थिएन । यहाँ पहिल्यैदेखि आएर बसोवास गरिरहेको जनसमुदाय थियो । भनिएअनुसार काठमाडौं उपत्यका थालनीमा ठूलो तलाउ भएको र त्यस तलाउको पानी सुकेपछि मानव वसोवासयोग्य भूमि बन्यो । तर भौगोलिक दृष्टिले हेर्दा पूरै उपत्यका जलमग्न थिएन भन्ने बुझिन्छ । दक्षिणको केही भागमात्रै जलमग्न थियो र बाँकी भूभाग मानव वसोवास योग्य थियो । यस भूक्षेत्रमा उत्तर तथा दक्षिणबाट मानिसहरू आउजाउ गर्नसक्थे । मन्जुश्री आएर चोभारको गल्छीकाटी पानीको निकासा बनाएको तथा मानव वसोवासयोग्य बनाएर यहाँ आफूसँगै आएको धर्माकर नामका व्यक्तिलाई राजा बनाएको कुरा बौद्ध जगतमा प्रचलित भएपनि त्यसमा ऐतिहासिकता छैन । मन्जुश्रीपछि महाभारत नामको महाकाव्यमा वर्णित कृष्ण आएको प्रसङ्ग पनि भनिन्छ तर त्यसको पनि ऐतिहासिकता छैन । वंशावलीहरूकै भनाईअनुसार यहाँ गोपालवंशी जनसमुदायले राज्यसत्ता स्थापना गरेको पाइन्छ । गोपालवंशी राज्यसत्ताको प्रसङ्गलाई उपेक्षा गर्न मिल्दैन । काठमाडौंमा लामो समयदेखि बसोवास गर्दै आएका र सापू भनेर पहिचान बनाएकाहरू अहिले नेवारमा पाइन्छन् । काठमाडौंको एउटा पुरानो वस्ती किलागलमा यिनीहरूको बसोवास पाइन्छ । सापूको अर्थ गाई पाल्ने मानव समुदाय । यही सापूलाई संस्कृत भाषामा अनुवाद गरी गोपाल भनेको हो । प्राचीन कालमा यो समुदायको बसोवास कीर्तिपुर तथा थानकोट भेकमा भएको कुराको सङ्केत पाइन्छ । यसरी नै थानकोट पारी चित्लाङ, तिस्तुङ, पालुङ, आदि क्षेत्रमा यो जनसमुदायको बाहुल्यता वर्तमानमा पनि पाइन्छ । त्यस भेकका वासिन्दालाई लिच्छविकालमा सम्बोधन गर्दा ‘नेपालहरू’ भनेर बहुबचनमा सम्बोधन गरेको पाइन्छ । यहाँ ‘नेपाल’को तात्पर्य नेवार हो । त्यस क्षेत्रका वासिन्दाहरूको पहिचान नेवारकै रुपमा गरिन्छ । 

सापू वा गोपालवंशको लामो राज्यसत्तापछि महिषपालवंशले राज्यसत्ता कायम गरेको वर्णन वंशावलीमा पाइन्छ । मेष वा राङ्गा पाल्नेलाई नेवारमा मेयपू भन्ने गरिन्छ र मेयपूको अर्थ महिषपाल हो । यी सापू र मेयपूहरू किराँत होइनन् । वंशावलीअनुसार महिषपाल राज्यसत्तालाई पूर्वबाट आएका किराँतहरूले हराई किराँत राज्यसत्ता कायम गरेको थियो । राज्यसत्ता परिवर्तन हुँदैमा जनसमुदाय पनि परिवर्तन हुने होइन । खुवालुङ भई माथि पहाडमा बसोवास गर्न थालेका किराँतहरूमध्ये एक समूह पश्चिमतिर लागेर काठमाडौं पुगेको र त्यही समूहको नायकले महिषपालहरूलाई हराई नयाँ राज्यसत्ता कायम गरेको बुझ्न सकिन्छ । किराँतहरूका पहिलो राजा यलम्बर भनिएका व्यक्ति त्यही नायक हुनु संभव छ । वंशावलीअनुसार काठमाडौं उपत्यकामा किराँतहरूले करीब छ सयवर्षसम्म राज्य गरेको थियो । काठमाडौंमा पहिल्यैदेखि बसोवास भएको र त्यसमा पूर्वबाट आएका किराँतहरू पनि थपिएको भनेर बुझ्नमा अप्ठेरो छैन । पूर्वबाट सबै किराँत काठमाडौंमा आएको नभई एक समूह आएको र यहीँ बसेको भन्न सकिन्छ । राज्यसत्ता कायम गरेर एउटा निश्चित राज्यव्यवस्था बनाएपछि तिनीहरू विस्तारै ‘एसिमिलेसन’ भएपछि तिनीहरूले अन्य किराँतलाई बाहिरिया ठान्नु वा आफ्नो भूक्षेत्रमा हुल्न नदिनु स्वाभाविक हो । काठमाडौंको रैथाने हुनथालेका किराँतले छ सय वर्षसम्म राज्यभोग गरेको पाइन्छ । 

वंशावलीले किराँतपछि यहाँ लिच्छविवंशले राज्यको चर्चा गर्दछ । यो धेरै पुरानो कुरा होइन । यति बेला इतिहासका धेरै कुराहरू खुल्दछ । ईशापूर्व छैठौं शताब्दीतिर काठमाडौं उपत्यका व्यापारिक केन्द्रको रुपमा प्रसिद्ध भइसकेको बौद्ध श्रोतले बताउँछ । यहाँ विभिन्न जातीय समुदायका मान्छेहरू पनि स्थायी रुपमा बसोवास गर्न थालिसकेका थिए । भारतबाट लिच्छविहरू आई किराँतलाई पूर्वतिर धपाएको भन्ने वंशावलीको वर्णन अलि मिल्दैन । किराँतपछि यहाँ एकपल्ट लिच्छवि राजसत्ता कायम भएको थिएन । लिच्छविअघि वर्मावंशले राजसत्ता कायम गरेको पाइन्छ । राज्यसत्ता परिवर्तन भएपछि किराँतहरू पुनः पूर्वतिर फर्केको कथनमाथि अनेक प्रश्न गर्न सकिन्छ । छ सय वर्षसम्म स्थायी बसोवास गरिसकेका किराँतहरू सजिल्यैसँग पूर्व किन फर्कन्थे र ? पूर्वतिर लाग्ने हो भने त्यता केही आकर्षणको कुरा हुनुपर्दथ्यो, यसको संभावना छैन । पूर्व नै फर्केका थिए भनेर तर्क गर्ने हो भने प्रश्न उठाउन सकिन्छ, पूर्व गएका किराँतहरूले काठमाडौंबाट संस्कार, संस्कृति तथा अन्य चालचलन के लिएर गए होला ? वर्तमानको पूर्वीय सामाजिक तथा सांस्कृतिक जनजीवन हेर्दा त्यहाँ काठमाडौंको कुनै प्रभाव पाइँदैन । 

किराँत राज्यसत्ता गुमेपनि किराँत जनसमुदाय अन्यत्र नलागेको र काठमाडौंमा नै बसोवास गरेको देखिन्छ । यिनीहरू राज्यसत्ता गुम्नुअघि नै काठमाडौं उपत्यकामा ‘एसिमिलेटेड’ भइसकेका थिए । ती किराँतीहरू नेवारमा अब को को हुन् त भनेर खोज्नु बडो कठिन छ । ज्यापू नै किराँत हुन् भन्ने भनाई पनि पाइन्छ तर सबै ज्यापू किराँत नभएर किराँतहरू ज्यापूभित्र घुलन भएको हुनु धेरै संभव छ । हाल किराँत भनेर चिनारी दिने पूर्वका किराँत जनसमुदायको अनुहार तथा नापनक्सा सबै ज्यापूसँग मिल्दैन ।

भाषागत रुपमा विचार गर्दा किराँत र नेवारको भाषामा धेरै समानता पाइन्छ । लिच्छविकालमा राखिएका शिलालेख प्रयुक्त करीब दुई सय पचास गैरसंस्कृत शब्दहरू किराँत भाषाका हुन् भन्ने भनाई तर्कसंगत छैन । ती कतिपय गैरसंस्कृत शब्दहरू वर्तमानमा नेवारको नेपालभाषामा अझै पनि प्रचलित छ्न् । तिब्बती–बर्मेली भाषा परिवार भनेको किराँत भाषामात्रै हुँदैन, यसमा अनेकौं भाषा हुन्छन् । ती शब्दहरूको नजिक नजिक अन्य थुप्रै भाषाहरू हुनु स्वाभाविक हुने भएकोले लिच्छविकालका शिलालेखहरूमा आएका गैरसंस्कृत शब्दहरूलाई किराँत भाषा भनिहाल्नु उचित होइन । 

नेवार कुनै एउटै नश्लको समाज होइन । उपत्यकामा प्राचीन समयमा बसोवास गर्ने जातीय समुदाय र पछि आएका विभिन्न नश्ल, भाषा, धर्म, संस्कार, संस्कृतिबीच अन्तरघुलन हुँदै विकास भएको एउटा सभ्यताको नाम नै नेवार हो । अचम्मको कुरा काठमाडौंमा चारैतिरबाट आएकाहरू यतै बिलाएको पाइन्छ, यहाँबाट फर्केको पाइँदैन । यस सन्दर्भमा किराँतको आफ्नै इतिहास भएपनि काठमाडौं उपत्यका वा नेवारसन्दर्भमा किराँत एउटा हिस्सा हो, नेवारबाट अलग होइन किनभने त्यति बेलाका किराँतहरू नेवारभित्र बाँचिरहेका छन् ।